Sabine Ticheloven
vertelde op 4 maart 2020
Wat begint als een klein grutterswinkeltje aan de Hooge Steenweg in Den Bosch groeit uit tot een kruideniersimperium. Een halve eeuw is De Gruyter de grootste grutter van Nederland met meer dan 550 winkels en 7500 werknemers. Tot de jaren ‘70, wanneer Albert Heijn de concurrentiestrijd wint en het bedrijf roemloos ten onder gaat.
Verkopen wat je zelf maakt
In 1818 begint Piet de Gruijter (‘Piet den dief’) een klein grutterswinkeltje aan de Hooge Steenweg in Den Bosch. Enkele jaren later koopt hij ook het fabriekje ‘De Lintmolen’ in de Orthenstraat. Hier verbrijzelt hij met een molen de granen tot gort, populair volksvoedsel in die tijd. Zijn vrouw verkoopt de gort in de winkel. Het is het begin van ‘De Gruyter-formule’: zelf maken wat je verkoopt. Wanneer zijn jongste zoon Louis in het bedrijf komt verandert de naam in ‘P. de Gruyter & Zoon’. Het zijn de twee zonen van Louis, Lambert en Jacques, die de grutterij begin twintigste eeuw moderniseren en uitbreiden met een eigen winkelketen.
Naast de verkoop van peulvruchten (bruine bonen, erwten), granen, gemengd veevoer, rijst, bloem en meelsoorten voegen Lambert en Jacques ook koloniale waren toe aan het assortiment, zoals koffie (‘het bruine goud’) en thee. En kunstboter van margarinefabrikant Jurgens die hen met zijn financiële steun in staat stelt om de winkelketen telkens weer uitbreiden.
Reclame voor De Gruyter's Cacao
Luxe winkels en magazijnen
De Gruyter richt zich op de elite en de welvarende middenklassen, die ze vinden in steden als Amsterdam, Utrecht en Rotterdam. De winkels liggen op toplocaties, middenin drukke winkelstraten in het centrum. Telt het bedrijf in 1902 slechts 5 filialen, in 1921 zijn dat er al 100! De interieurs ademen luxe en kwaliteit. Kleurrijke tegelwanden met oogsttaferelen en exotische oorden, kroonluchters, koperen koffiesilo’s, rood gelakte glimmende theebussen en een marmeren toonbank met weegschalen en bewerkte nikkelen kassa’s. De bediening, jongedames in smetteloos wit schort en een blauwe kraag, is hoffelijk. In de schappen liggen alleen zelfgeproduceerde producten en er hangt altijd de geur van versgemalen koffie.
Om klanten aan zich te binden geeft De Gruyter korting van 10 procent. Voor elke tien gulden aan kassabonnen krijgt de klant een gulden contant terug. ‘Én betere waar, Én 10 procent, Alléén de Gruyter’, zo luidt de bekende reclameslogan.
Tussen 1905 en 1918 heeft De Gruyter naast de luxe stedelijke winkels ook een aantal eenvoudige houten magazijnen, simpele verkooppunten. Voornamelijk in het centrum van de omliggende dorpen in de Meierij van ’s-Hertogenbosch. Hier geen luxe maar soberheid; muizenvallen zijn hier noodzakelijk.
Reclame met kortingsbon van De Gruyter
In 1912 schafte De Gruyter deze Spyker bestelwagen aan. Vermoedelijk was dat het eerste gemotoriseerde voertuig van het bedrijf en kreeg de wagen het provinciale kenteken N-1293 (bron: De auto, 13 juni 1912). Met dank aan Ruud van Bijnen.
Fabrieken en winkels
De ‘De Gruyterformule’ - zelf maken wat je verkoopt - heeft tot gevolg dat met de groei van het aantal winkels en het assortiment ook de productie toeneemt. Voor de bouw van de nieuwe fabrieken, kantoren en winkelpanden hebben ze zelfs een eigen bouwbureau met architecten.
In 1905 produceren ze al meer dan 140 producten. Alle De Gruyterwinkels in Nederland worden bevoorraad vanuit Den Bosch. Een grutterijfabriek verrijst in de Orthenstraat. De achterzijde ligt direct aan het water, zodat schepen makkelijk kunnen laden en lossen. Het enorme gebouw, opgetrokken uit gele bakstenen, krijgt al snel de naam ‘het gele monster’. Vlak na de oplevering is alweer nieuwe uitbreiding noodzakelijk. Er volgen fabrieken voor thee, koffie, peulvruchten, vermicelli, chocolade en rijst. De Orthenstraat wordt De Gruyterstraat.
Het aantal winkels en het assortiment blijft groeien. Wanneer er begin jaren dertig weer uitbreiding noodzakelijk is, is uitbreiding in de binnenstad niet meer mogelijk. Voor een tweede fabriekscomplex, Fabriek II, wijken ze uit naar de Veemarktkade. Hier produceren ze o.a. jam, macaroni, soep, wijn, suikerwerk en limonade. In 1960 wordt Fabriek III geopend aan de Parallelweg, achter het Bossche station.
De Gruyter filiaal in Boxtel (Fotopersbureau Het Zuiden. Bron: BHIC)
Snoepje van de week
‘Je moet het product verpakken en de klant inpakken’ aldus Jacques de Gruijter. Dat hebben ze goed begrepen. Met het ‘Snoepje van de Week’ wordt De Gruyter een begrip onder de naoorlogse jeugd.
Na de Tweede Wereldoorlog doet de zelfbedieningswinkel zijn intrede. Het aantal producten in het assortiment van De Gruyter stijgt van een paar honderd tot een paar duizend. Met lichte tegenzin gaan ze mee in deze uit Amerika overgewaaide winkelformule. ‘Als u binnenkomt, staat er een handig mandje voor u klaar’, adverteren ze. Als enkele jaren later ook de supermarkt in opkomst is, is de De Gruyterdirectie verdeeld over de koers die het bedrijf moet volgen. Wel of niet meegaan in deze nieuwe trend?
Niet met de tijd mee
Afgezien van enkele grotere De Gruytersupermarkten, blijven ze vasthouden aan de ‘De Gruyterformule’ met kleinere supermarkten. Grote supermarkten betekenen immers dat ze niet meer alles zelf kunnen produceren en ook artikelen van andere merken moeten verkopen. Dat is tegen het zere been. Ze houden krampachtig vast aan de oude stijl van de kruidenierswinkel.
Deze conservatieve houding leidt eind jaren zestig tot zwaar tegenvallende financiële resultaten. Ze verliezen de concurrentiestrijd van de supermarktketen Albert Heijn. Het is het begin van het einde voor De Gruyter. In 1970 koopt de Steenkolen Handels Vereniging (SHV) De Gruyter. Uiteindelijk gaan in 1977 de laatste De Gruyter-winkels over naar de Spar. Het De Gruyterconcern gaat roemloos ten onder. Het hoofdkantoor in de Orthenstraat, het ‘gele monster’, wordt in 1980 gesloopt.
Reacties
Ik heb niet eens het bericht ( de reactie)van Mariët gezien. Behalve dat ene regeltje. Is Mariëtte’de dochter van..’
Ze begrijpt mijn vraag wel….
Hoi Paul, jazeker, ik ben de dochter van Henk Bruggeman. Wat leuk om te zien dat jij onze website nog steeds volgt. Je deelt uiteraard dezelfde interesse als mijn vader had. Hopelijk gaat het je goed.
Ja ja maar feitelijke oorzaak is, zoals ik eerder meldde, conservatief en dus behoudend handhaven van de eigen productie en huiverig voor de A- merken van anderen fabrikanten. Door wie..? Door Paul en Lodewijk de Gruijter die zelfs nog na zijn aftreden hoofd van de Raad van Bestuur werd/bleef.en daarmee intervenieerde in besloten vergaderingen of op andere manieren….
Na een dip ben ik bezig met een nieuw project mede dankzij ChatGTP aan wie ik vroeg - na mijn verleden kenbaar te hebben gemaakt- om advies.
Goed om te horen dat je het weer opgepakt hebt Paul. Over dat nieuwe project horen we tzt vast meer.
Goedemorgen, ik vroeg me af welke bedrijven betrokken waren bij het vervaardigen van de letters op de gevels van de de Gruyter?
In mijn studie voorafgaand aan ‘De Gruyters Snoepje van de Week’ heb ik me daar niet mee bezig gehouden. Weet ook niet wie de producent was..Misschien Peter Sprangers uit Utrecht. Deskundig op DG’s winkels.