Reageer
5

Kwatta

Motte gij un stukske kwatta? De naam Kwatta is bij de oudere generatie in Breda synoniem geworden met een chocoladereep. Soms hebben ze er zelf ook gewerkt, de cacao- en chocoladefabriek Kwatta is voor de Tweede Wereldoorlog namelijk de grootste werkgever van Breda en omstreken.

Kwatta cacao (Foto: Alf van Beem. Bron: Wikimedia)

Van Suriname naar Breda

Joost van Emden, zoon uit een van de grootste en invloedrijkste plantersfamilies van Suriname, wordt met 22 jaar  al directeur op de suikerrietplantage van zijn familie. Als het einde van de slavernij in zicht komt doen ze de suikerrietplantages van de hand. Daar valt immers geen goud geld meer mee te verdienen. Met zijn broers stapt Joost over op cacao; ze kopen in 1865 twee cacaoplantages bij Paramaribo, de Kwatta en de Maalstroom. Als er lepra op de plantages uitbreekt vlucht hij met zijn gezin naar Nederland.

In Breda begint hij in 1883 een chocoladefabriek samen met banketbakkerij P.A. de Bont (van De Faam). Een jaar later wordt de firma alweer ontbonden en gaat Van Emden alleen verder onder de naam ‘N.V. Stoom Cacao- en Chocoladefabriek Kwatta’.

Na het overlijden van Joost van Emden nemen de Rotterdamse gebroeders Stokvis in 1893 het bedrijf en het beheer van de Surinaamse plantages over. De chocoladefabriek wordt gemoderniseerd en uitgebreid.

In 1905 komt Alphons van Iersel bij boekhouding van de Kwatta-chocoladefabriek werken. Vijf jaar later wordt hij al medevennoot. Alphons en zijn zonen zijn van grote invloed op het bedrijf geweest.

Verpakte reep

De grote doorbraak voor Kwatta komt met de introductie in 1907 van een verpakte chocoladereep. Terwijl concurrenten failliet gaan door de crisis in de cacao-industrie – met hoge grondstofprijzen tot gevolg -  weet Kwatta hiermee te overleven. De verpakte chocoladereep valt zo goed in de smaak bij soldaten dat het leger de grootste afnemer wordt. In elke kazerne is ie te koop. Zodoende krijgt de reep de naam ‘Manoeuvre Chocolaad’. Op de verpakkingen staan afbeeldingen van soldaatjes, die je kunt uitknippen en sparen. Met vijf soldaatjes krijg je of een gratis reep of een tinnen soldaatje. De spaaractie is een groot succes. In een tijd van oorlogsdreiging zijn de tinnen soldaatjes populair.

In 1911 overlijdt Jules Stokvis en wordt Alphons van Iersel directeur van het bedrijf. Kwatta groeit en het komt dan ook goed uit dat ze het fabrieksgebouw van  buurman (en medeoprichter van Kwatta), P.A. de Bont aan de Middellaan kunnen overnemen. Het blijkt een goede timing want grote orders komen eraan. In de zomer van 1914 worden 200.000 mannen gemobiliseerd. Nederland blijft neutraal in de oorlog en Kwatta kan daardoor de handel met Engeland uitbreiden. Bij soldaten in de loopgraven is de chocoladereep, bij gebrek aan andere voedingsmiddelen, erg in trek. Kwatta groeit hierdoor snel. Werken er in 1905 nog maar 30 mensen in de Kwattafabriek, in 1917 zijn dat er bijna 1000.

Niet alleen chocolade

Naast de ‘Manoeuvre Chocolaad’ produceert Kwatta heel veel andere snoep- en chocoladeproducten. Nu de chocoladereep volksvoedsel is geworden ligt er een grote afzetmarkt in het verschiet.

Kwatta gaat internationaal: al in 1913 wordt er een fabriek overgenomen in België en in Duitsland en Frankrijk worden in 1920 vestigingen geopend. In 1921 bouwen ze een hypermoderne fabriek erbij in Princenhage, waar ze aanvankelijk biscuits gaan maken. De Nederlandse fabrieken bieden in de jaren dertig werk aan circa 700 mensen, het hele concern telt bijna 1700 personeelsleden. Op de werkvloer heerst een strenge hiërarchie. De mensen op kantoor komen nooit in de fabriek. Op snoepen staat een boete en op iets meenemen volgt ontslag.

Tijdens de economische crisis van de jaren dertig heeft ook Kwatta het zwaar te verduren. Volwassen werknemers worden ontslagen en vervangen door goedkopere jonge arbeidskrachten. En de lonen zijn altijd al aan de lage kant geweest bij Kwatta. Goede arbeidsvoorwaarden zijn bij de grootste werkgever in Breda ver te zoeken.

De Kwattarepen zijn te koop in de smaken bitter, melk en volle melk. Hoewel Kwatta inmiddels synoniem is met chocolade, krijgen ze steeds meer concurrentie van o.a. Mars en Snickers. De slogan ‘Aller oogen zijn gericht op Kwatta’ krijgt de aanvulling ‘Kwatta houdt al zijn concurrenten onder de duim’.

Tweede Wereldoorlog

Tijdens de Tweede Wereldoorlog wordt de Joodse familie Stokvis alle bezit ontnomen. De familie Van Iersel gaat alleen verder. Ook Alphons’ oudste zonen, ‘meneer Jan’ (1907) en ‘meneer Max’ (1909) worden in het bedrijf opgenomen. Na de oorlog waren er nog enige tijd commissarissen bij Kwatta uit de familie Stokvis.

Kwatta fabriek in Breda (foto: Anefo, coll. Nationaal Archief)

Concurrentie wordt de ondergang

Na de Tweede Wereldoorlog zet de neergang in. Directeur Alphons van Iersel overlijdt plotseling in 1948, zoon Max, zijn beoogde opvolger, krijgt negen maanden later een fataal auto-ongeluk. De broers Jan, Fon en Stan van Iersel komen in de leiding, maar later worden er ook directeuren buiten van de familie aangetrokken.

Ook de markt verandert. Binnenlands beginnen vanaf de jaren ’50 producten van concurrenten zoals Mars, Nuts en Snickers in de winkelschappen te verschijnen.Leveranciers van cacaobonen, zoals Ghana, gaan zelf chocolade maken. En ook de Oostbloklanden, die eerst hun chocolade in Nederland kopen, beginnen nu zelf chocoladefabrieken. De overlevingsstrategie is het overnemen van bedrijven; ze gaan zelfs kant- en klaarmaaltijden en pinda’s produceren. Het mag niet baten, begin jaren 70 valt Kwatta ten prooi aan het Belgische Continental Sweets. In 1972 vertrekt als laatste van de familie Jan van Iersel uit het bedrijf. De fabrieken in Breda sluiten hun deuren. In België blazen ze het merk nieuw leven in met Kwatta chocopasta. In 2002 komt het in handen van Heinz.

In het straatbeeld van Breda herinnert niets meer aan Kwatta; de fabrieken zijn eind jaren zeventig afgebroken. In Paramaribo daarentegen heb je de Kwattaweg, een belangrijke verkeersader die voorbijgangers nog dagelijks attendeert op de plantages en slavernij van weleer.

Reacties

wydaeghe frieda zei op 8 december 2020 om 10:24

Beste,

in Brugge in het archief hebben we een reclameprent van twee kinderen in Zeeuwse/Hollandse ?? kledij op klompjes, een jongen en een meisje, die reclame maken voor kwatta cacao, met op de achtergrond een huisje met luiken aan de venster, een trapgeveltje. Kunt U meer info geven ? van wanneer zou het dateren en waarom in Brugge ?
alvast dank
vriendelijk groet uit Brugge

BHIC Lisette zei op 8 december 2020 om 14:01

Wat bijzonder dat jullie zo'n reclameprent in Brugge hebben gevonden! Hartelijk dank voor je reactie. Zou je misschien een scan van de prent willen mailen naar info@bhic.nl? Mijn collega's kunnen er dan even rustig naar kijken en zullen binnenkort contact met je opnemen. Alvast bedankt!

Joost Van Bavel zei op 14 April 2021 om 18:56

Ik heb nog het rubberen soldaatjes naast lepeltjes sparen van de uitgeknipte soldaatjes spaarde je ook voor,
Het kwatta soldaatje als speel kameraadje

BHIC Lisette zei op 15 April 2021 om 14:35

Wat bijzonder dat je die soldaatjes nog steeds hebt, Joost! Mocht je een foto hiervan met ons willen delen, dan houden we ons natuurlijk aanbevolen (je kunt 'm eventueel mailen naar info@bhic.nl).

pia kort zei op 7 mei 2021 om 14:22

In dit verhaal staat de naam Joost van Emden als diegene die de plantage koopt. Op andere sites zie ik dan weer de naam Gustaaf van Emden staan als koper. Zijn Joost en Gustaaf broers? Hoe zit dit precies.

Reactie toevoegen

De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.

Beperkte HTML

  • Toegelaten HTML-tags: <a href hreflang> <em> <strong> <cite> <blockquote cite> <code> <ul type> <ol start type> <li> <dl> <dt> <dd> <h2 id> <h3 id> <h4 id> <h5 id> <h6 id>
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
  • Web- en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.