Reageer
3

Hofnar

'Pitje-patje-poeh, wie voor een dubbeltje sigaren koopt, krijgt een pijpje toe'. Met deze spreuk lokt Johannes Heesterbeek elke zondag na de mis de heren kerkgangers. Naast de ingang van de kerk in Valkenswaard slijt hij zijn zelfgemaakte sigaren. En met succes, ze vallen in de smaak onder de zondagse kerk- en cafébezoekers. Het is het begin van Hofnar, dat uitgroeit tot een van de grootste sigarenfabrieken van Nederland.

Hofnar

Heesterbeek & Co

Johannes is een thuiswerker. Een boer die naast zijn werkzaamheden op de boerderij thuis ook nog sigaren maakt. Rond 1880 verkoopt hij een deel van zijn vee om een eigen sigarenfabriekje te beginnen in Valkenswaard. Veel heb je daar niet voor nodig, enkel tabak en wat eenvoudig gereedschap zoals een paar mesjes, een rollertje en schaartje en een potje plaksel om het dekblad vast te hechten. Eind negentiende eeuw zijn er dan ook duizenden van dit soort sigarenfabriekjes in De Kempen. En bestaat een groot deel van de arbeiders uit kinderen die het voorwerk doen.

In Alex Wolters, zoon van een bierbrouwer, vindt Johannes in 1911 zijn compagnon. Alex neemt de zakelijke leiding op zich en samen gaan ze verder onder de naam ‘Heesterbeek & Co’. Er werken dan zo’n 40 mensen. Ze produceren merken als ‘De Oude Valk’, ‘Vrede’ en ‘De Zakkenroller’. De zaken gaan zo goed dat de fabriek al snel te klein is en er uitgebreid moet worden.

Inspiratie uit de opera

Die uitbreiding vinden ze in het naburige Bergeijk, waar ze hun intrek nemen in een klein, oud, stoffig fabriekje. Hier werken de sigarenmakers zittend op kistjes, schouder aan schouder aan een lange tafel. Hoewel het een beetje geestdodend werk is, is het vaak wel gezellig en wordt er volop gekletst. Dat er ook vrouwen werken is voor meneer pastoor een doorn in het oog is. Als ze in 1930 niet verder kunnen uitbreiden sluiten ze deze fabriek.

In 1919 brengen ze een bezoek aan het theater waar de opera ‘Rigoletto’ van Verdi wordt opgevoerd, met in de hoofdrol een hofnar. De opera maakt zo’n diepe indruk op beide heren dat ze bij thuiskomst besluiten er twee sigaren naar te vernoemen.’Rigoletto' en ‘Hofnar’ blijken een schot in de roos en lopen vanaf het begin als een trein. Soms produceren ze wel een miljoen stuks per week. Daarnaast produceren ze onder andere ook de Bouquet (2 cent per stuk, voor de armere mensen), de Carlton (voor 8 cent) en heel veel bolknaks, een grote torpedovormige sigaar. Het merk Hofnar wordt zo bepalend dat de naam van de fabriek in 1933 wordt veranderd in N.V. Hofnar Sigarenfabrieken. De olijke hofnar, die een oogje dichtknijpt is nu het beeldmerk. 'Hofnar een vorstelijke sigaar' en 'Hofnar nooit fijner gerookt', luiden de slogans.

Massaproductie

Enkele jaren later overlijdt Heesterbeek en neemt Wolters de zaak over. Door de gevolgen van de economische crisis stijgt de vraag naar goedkopere sigaren. Om hieraan te voldoen komen er steeds meer machines in de Hofnar fabriek. Het handwerk maakt plaats voor mechanisatie. Zo groeit Hofnar uit tot een van de grootste sigarenfabrieken van Nederland. De sigaar is een massaproduct geworden. Vlak voor de Tweede Wereldoorlog werken er zo’n 1100 mensen bij Hofnar. Behalve voor de binnenlandse markt exporteren ze ook naar Nederlands-Indië, België, Letland, Estland en Zuid Afrika.

Aan die export komt een einde als de oorlog uitbreekt. De sigarenproductie ligt nu nagenoeg stil. Om het personeel werk te verschaffen produceren ze matten en bezems uit stro en buntgras en houten speelgoed. Maar op zeker moment houdt dit alles ook op.

De Hofnar fabriek in Valkenswaard werd op 17 september 1944 gebombardeerd tijdens Operatie Market Garden (Bron: Heemkundekring Weerderheem, Valkenswaard)

Het doek valt

De Amerikanen brengen niet alleen vrijheid, maar ook sigaretten. Na de oorlog breekt daardoor een zware tijd aan voor de sigarenfabrikanten. De jongere generatie vindt de sigaar oubollig en kiest massaal voor de sigaret. Tevens voert de overheid hoge accijnzen op tabak in. Het aantal sigarenfabrieken in Brabant daalt in ongeveer twintig jaar tijd van 2500 naar 100.

Na het overlijden van Wolters in 1954 komt de zakelijke leiding in handen van mensen zonder hart voor de sigarenzaak. De directiekamer wordt bevolkt door mensen uit andere sectoren, zoals de textiel en de wijn, met nauwelijks kennis over het sigaren maken. Elke vijf jaar wisselen zij van wacht, hetgeen gepaard gaat met vele gouden handdrukken.

Vanaf eind jaren zeventig brengt Hofnar de productie over naar Ierland, waar de lonen zo’n 40 procent lager liggen. Ondanks pogingen om de sigaren te moderniseren sluit Hofnar in Valkenswaard in 1990 definitief zijn poorten.

In 2008 verschijnt er een nieuwe lijn sigaren van het merk Hofnar op de markt. Op het voormalige fabrieksterrein in Valkenswaard is nu cultureel centrum De Hofnar gehuisvest.

Reacties

Esther Leemans zei op 9 April 2021 om 17:27

Wat een ontzettend gaaf verhaal. Jacobus Heesterbeek is mijn overgrootvader. Mijn oma Maria Heesterbeek is zijn dochter. En mijn vader, Jacques Leemans, is haar zoon. Helaas is mijn vader vorig jaar gestorven. Wat zou hij trots geweest zijn na het lezen van dit mooie verhaal! Dank. Ik zou u best eens willen spreken over de inhoud.
Mvgroet Esther Leemans

BHIC Mariët zei op 9 April 2021 om 19:00

Beste Esther, dank je wel voor dit mooie compliment. Dit compliment telt voor ons eigenlijk dubbel omdat je vertelt dat je vader er zo trots op geweest zou zijn. Dat is mooi om te mogen lezen. Degene die dit verhaal heeft geschreven is niet bij ons werkzaam, maar heeft deze verhalen in opdracht gemaakt. Mocht je echter toch graag met een van ons over dit verhaal willen praten en heb je aanvullingen bij dit verhaal, dan kan dat hoor. We horen graag of je daar nog behoefte aan hebt. Met vriendelijke groeten,
Mariët

BHIC Paul zei op 14 April 2021 om 06:29

Esther Leemans en Sabine Ticheloven zijn buiten de website om in contact met elkaar.

Reactie toevoegen

De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.

Beperkte HTML

  • Toegelaten HTML-tags: <a href hreflang> <em> <strong> <cite> <blockquote cite> <code> <ul type> <ol start type> <li> <dl> <dt> <dd> <h2 id> <h3 id> <h4 id> <h5 id> <h6 id>
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
  • Web- en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.